Fortellinger.netNoveller

Fortellinger.net


Sør i landet

Av Gunnar Hagen, 18.05.2011

Eg trefte reint tilfeldig Halvor på puben på Grand ein fredagskveld no på seinhausten. Tilfeldig, fordi det ikkje var så ofte eg var innom puben på Grand, korkje på fredagskveldar eller andre kveldar. Men denne kvelden kjente eg så absolutt for å stoppe på puben og ta ein pils. Eg hadde arbeidd frå tidleg morgon for å få ferdig alt stoffet til spesialnummeret av avisa. Da dei andre gjekk for dagen, hadde eg endå fleire timars arbeid framfor meg. Derfor kunne det gjera godt for både skrotten og sjela med ein stopp på puben. Og det var alltids ein sjanse for å treffe kjentfolk som kunne få tankane mine over på noko anna avisa.

Denne kvelden sat Halvor på puben. Han sat aleine ved eit lite bord ved eit lite bord med ein mørk øl framfor seg. Så mørkt øl visste eg sant å seie ikkje at dei hadde på puben på Grand.

– Nei, er det verkeleg deg, Halvor? spurde eg overraska. Han var uflidd, håret halvlangt og uvaska, og skjeggstubben alt anna enn sjarmerande. Det likna slett ikkje den Halvor eg hadde vore kompis med på vidaregåande. Kleda høyrde heller ikkje heime i ein standard lærargarderobe. Han gjorde rett og slett eit lurvete inntrykk.

Halvor såg opp over kanten på glaset. Blikket var tungt, auga sløve. Det var tydeleg at dette langt frå var det første ølglaset hans den kvelden.

– Kan eg slå meg ned, eller –? Kanskje du ventar på nokon?

Halvor nikka berre som svar. Framleis taus.

Eg sette meg. – Sanneleg lenge sidan sist, sa eg prøvande. – Fire – fem år må det vel nesten vera?

– Åtte år, kom det kontant.

– Er det verkeleg så lenge?

Eg måtte tenkje etter. Da Halvor var ferdig utdanna lærar, var eg allereie i full gang i jobben som sportsjournalist i lokalvisa.

Halvor festa på nytt blikket mot botnen av ølglaset.

– Ja, du reiste frå byen du? spurde eg for å få i gang noko som kunne likne ein samtale. – Ein stad sør i landet?

Halvor nikka. – Ein stad sør i landet, ja. Fann meg ein bygdeskole der.

– Ja, langt sør i landet, funderte eg høgt. – På dei kantane har eg aldri vore.

Sant å seie var det slik at dei fleste av oss vart verande i byen vår heile livet. Var det nokon som reiste bort, tok det ikkje lang tid før dei var tilbake. Og stader som låg så langt sør i landet at dei hadde mørke sommarkveldar og sol om vinteren verka framande på oss.

– Korleis var det eigentleg der? undra eg. – Langt sør i landet?

Halvor peika taus på ølglaset.

No hugsa eg at Halvor allereie på vidaregåande hadde ein hang til å spela på det tragiske og det løyndomsfulle. I alle fall ante det meg at opphaldet der sør i landet måtte ha sett sine spor. Skulle eg spekulere vidare, var det lett å tenkje på kjærleikssorg, men der skal ein trø litt varsamt. I alle fall når det gjeld typar som Halvor.

– Kva skjedde? spurde eg berre.

No fekk det bli opp til Halvor om han ville vera meddelsam eller framleis sitje der like dyster og mystisk.

– Jobben var grei nok den. Og skolen, heilt grei den også. Og ungane, ja, dei var nok som ungar flest. Stort sett, da. Du veit, det er jo alltid enkelte. Enkelte som ikkje har det så greitt.

– Og elles da?

– Elles?

– Ja, bygda? Folket? Korleis var dei? Kom du inn i miljøet? Eller var det noko med folket?

Halvor tok ein dugeleg slurk øl. – Det var nok noko med dei, sa han tungt. – I alle fall somme.

Tanken på kjærleikssorg streifa meg att. Halvor hadde nok rota seg opp i ei kvinnfolkhistorie. Eg tvilte ikkje på at Halvor ville ta det temmeleg tungt. Han var ikkje akkurat nokon tenåring lenger og burde handtere at ei jente gjekk frå han. Dei fleste kjem seg gjennom slike tragediar utan å gå i hundane på ein slik måte som Halvor var ferd med å gjera.

– Jaha? spurde eg da Halvor på nytt hadde sige inn i sine eigne tunge tankar.

Halvor vart sitjande og tenkje endå ei stund. – Eg får vel ut med det, sa han tungt. – Kjenner eg deg rett, gir du deg ikkje før du får halt orda ut av meg.

Eg nikka berre til svar. Det var ikkje utan grunn at eg var journalist.

– Ja, for å starte med lærarbustaden, så var det ein kommunal bustad, ein vertikaldelt tomannsbustad som låg i bytet mellom to gardar. Vi kan kalle dei Austgarden og Vestgarden for å gjera det enkelt. Dei heitte noko på Austre og Vestre, og ein gong i tida hadde det vore ein gard. På Austgarden budde Per og Kari, dei var i førtiåra, men hadde ikkje barn. På Vestgarden budde Jens, han var ein del år eldre og ugift.

– Eg tok til å skimte noko av teikninga, sa eg da Halvor tok ein pause.

– Du trur kanskje at du gjer det. Vi får ta det gradvis. Først får eg vedgå at eg i grunnen ikkje så mykje om korleis forholdet var mellom Per og Kari. Eg meiner, korleis det verkeleg var. Sjølv om det til dagleg verka som dei hadde det som ektefellar flest. Ikkje noko spesielt å leggje merke til, og som granne til garden såg eg dei jo nesten dagstøtt.

Halvor gjorde eit nytt innhogg i ølglaset før han heldt fram: – Men når det var fest på samfunnshuset, eller andre stader, da –

– Da?

– Ja, da slo Kari seg laus, for å seie det slik. Ho drakk, ho dansa, ho drakk meir og ho fjasa og tulla med andre mannfolk.

– Det er jo enkelte som er slik, sa eg. – Og det hender vel ein eller annan gongen at slikt skjer når alkoholen tynnar ut blodet?

– Nei, vedgjekk Halvor. – Men med Kari var det ikkje noko som berre skjedde. Og slett ikkje berre i blant. Det var eit mønster, ein regel. På fest vart ho kåt som ein syttenåring. Stod i ein krok i vestibylen på samfunnshuset og klina. Gjorde seg fullstendig intim. Midt i augesynet på folk. Eller fekk med seg nokon inn på do. Tenk deg! På do! Vaksne kvinnfolket! Kan du sjå for deg slikt?

– Og så vart Per sjalu?

– Eg veit ikkje. Det var no drikkinga han var mest oppteken av etter kvart som festen utvikla seg. Han drakk mykje, og tolte tydelegvis mykje. Men eg vart aldri klok på Per. Aldri. Det var noko med oppsynet hans.

– Kva var det som skjedde vidare? Når det var fest?

– Ikkje noko anna enn at Kari vart med nokon. Anten på nachspiel ein stad eller heim til ein eller annan.

– Heim til deg også?

Eg kunne ikkje dy meg. Tanken på Halvor som tredje part i eit slikt ekteskapeleg drama var ei utfordring.

– Nei, ikkje til meg, sjølv om eg også heilt sikkert hadde fått henne med. Ho inviterte seg sjølv ganske tydeleg eit par gongar, for å seie det pent. Nei, det var mest Jens.

– Jens? Grannen?

Halvor nikka. – Akkurat. Ja, det hendte sjølvsagt at ho vart med andre mannfolk heim også, men oftast Jens. Det var slett ikkje uvanleg at ho vart med Jens heim når det leid på natta.

– Meiner du at det skjedde openlyst?

Eg var forbløffa.

– Tja, kva skal ein kalle det da? Dei gjorde det ikkje akkurat i skjul. Dei gjekk no bortover vegen med armane kring kvarandre. Eller tok drosje saman dersom veret var dårleg. Alle som ville, såg det jo.

– Du verda! utbraut eg. – Men kva gjorde Per da?

– Morgonen etter gjekk han i fjøset. Med tungt bankande skalle.

– Eg meiner, når Kari kom heim att?

– Eg veit ikkje, svara Halvor tankefullt. – Eg veit sant å seie ikkje om han gjorde noko som helst. Eg såg jo både Per og Kari stort sett dagleg, men eg såg aldri Kari korkje med blått auge eller med blåmerke, dersom det er det du lurer på. Og ho gjekk heller ikkje med halstørklede eller langerma bluse etter desse utfluktene. Alt var berre som vanleg, om ein kan seie det slik. Dei verka berre litt tause slike dagar, både Per og Kari.

– Underleg, mumla eg. – Og Kari flytta aldri da? Og Per kasta henne ikkje ut heller?

– Nei, aldri.

– Men du er sikker på at Per verkeleg visste kva som gjekk føre seg da? Dersom han drakk så hardt på festane?

– Han måtte vita det. Heile bygda visste det, jo.

– Men kunne det likevel tenkast at Per ikkje visste det? Når han vanlegvis var så full? Var det ingen som fortalde Per kva dei hadde sett? Med klare ord?

Halvor pusta djupt. – For å seie det slik: Det var neppe nokon som var særleg frista. Og Per innbaud heller ikkje til slikt. Slett ikkje.

– Det er likevel underleg, sa eg. – Nokre forhold ryk berre ved mistanken om at den andre kan ha gitt seg inn på det aller minste fjas. Mens andre ser ut til å leve med open utruskap i årevis utan at det skjer noko meir.

– Ja, slik såg det ut, kom det dystert frå Halvor.

– Det såg slik ut? Kva var det eigentleg som skjedde, da? Eigentleg?

Eg tok til å bli utålmodig. Som journalist var eg vant med at folk snakka når eg spurde dei. Her var det å hale det eine motstridige ordet etter det andre ut av Halvor.

– Det var ein ettermiddag i førstninga av mai i år, tok Halvor til. – Det var ein fin dag, sola skein, fjorden var blå, og det var uvanleg varmt, reine sommartemperaturen. Eg kom heim etter undervisninga og opna vindauga for å få inn litt frisk luft mens eg laga middag. Da høyrde eg eit skrik frå Vestgarden. Eit hyl. Eit kvinnfolkhyl. Eg har aldri før høyrt eit menneske hyle slik. Hadde ikkje trudd det gjekk an. Så eg sprang etter lyden det snaraste eg vann, opp til garden, inn på tunet. Og der – der –

Halvor gøymde ansiktet i hendene. Det rykka i den store kroppen. Eg la handa roleg på skuldra hans. Etter kvart fall han til ro.

– Berre ta den tida du treng, sa eg lågt. – Eg ventar.

– Takk, mumla Halvor. Han tørka auga med ein serviett som han sat og knuga inne i neven.

– Der låg – låg – Jens. Skallen hans var knust. Ved sida av han låg det ei blodig øks. Og – og innhaldet i skallen – alt det der – det rann utover marka. Det går ikkje an å fortelje korleis det såg ut. Det går ikkje an! På trappa til huset stod Kari og hylte. Ho hylte og hylte og slo rundt seg med armane. Og Per stod og lente seg mot bakhjulet på traktoren. Heilt roleg. Det synet, altså – det synet – alt saman –

Halvor rista på hovudet.

– Det må ha vore stygt, sa eg stille.

Halvor snufsa. – Det kom meir folk til. Dei kom fort. Frå dei næraste gardane. Frå dei andre husa i grenda. Det vart snart ganske tett med folk på gardsplassen. Utruleg mykje folk. Eg forstår framleis ikkje kvar dei hadde komme frå. Og så fort.

Eg grøssa.

– Og så veit du, tok Halvor til og skar ei grimase. – Når det har skjedd noko tragisk, så er det enkelte som er slik at dei straks skal til å finne årsakene. Komma med ei enkel forklaring.

– Eg har også vore borti slike folk, sa eg.

– Men at dei kunne seie slikt som at dette måtte ein berre vente? At det var grenser for kva Per kunne tåle? Når Kari for åt slik som ho gjorde? At dei kunne seie slik! Når Jens låg der med kløyvd skalle? Og hjernemassen rann utover? Og Kari sat og hylte hysterisk?

– Det var vettlaust, sa eg. – Vettlaust og utan kjensler. Men det kom tydelegvis ikkje uventa på dei. Ein gong måtte det koke over for Per. Slik er det når ein har bite i seg det vonde for lenge.

Halvor sat taus.

– Ja, sa eg spørjande. – Ja, for det var Per som hadde gjort det, ikkje sant?

Halvor pusta djupt. – Strengt tatt visste vi no ikkje det da. Alle tenkte berre sitt. At det var Per. At det ikkje kunne vera nokon annan. Men Per berre stod der. Heilt roleg, lent opp mot bakhjulet på traktoren. Han korkje sa eller gjorde noko.

– Men var det ikkje Per da?

– Øvrigheita var ganske raskt på plass, sa Halvor.

– Lensmannen?

– Nei, dyrlegen. På bygdene der sør er det dyrlegen som er øvrigheita. Det er han som rår over liv og død. Dyrlegen hadde vore på ein annan gard i grenda og sett på ein jurbetennelse. Han var elles godt kjent med forholda i bygda. Så han tok eit overblikk over situasjonen og sa som så: Her kan visst sjølv eg skrive ut dødsattesten. Og eg ser at det er nokon som er vel vant med nødslakting som har vore ute.

– Det var da også noko å seie!

– Nei, han var ikkje akkurat kjent for å vera fintfølande, dyrlegen. På ingen måte.

– Det skal vera sikkert.

– Men det var da Per opna munnen og sa høgt og tydeleg: Der sa du eit sant ord, dyrlege. Nødslakting er ordet.

Eg fraus nedetter ryggen.

Halvor nikka dystert. – Meir sa ikkje Per. Folkehopen hadde også vorte stille av seg. Dei såg jo saka som oppklara. Det gjorde eg også.

– Men var ho ikkje det da?

– Hugs ein ting: Dette var langt sør i landet.

– Og så?

Eg forstod ikkje kvar Halvor ville.

– Ja, hadde det vore her i byen, ville det vore opplagt at det var sjalusi. Ingen ville vore inne på nokon annan tanke. Sjølvsagt ikkje. Men dette var som sagt sør i landet.

– No forstår eg slett ikkje kva du meiner, Halvor, sa eg. – Når Per gjennom så mange år hadde vore nøydd til å tole Kari sine utomekteskapelege eskapadar utan å reagere, så måtte det jo før eller seinare koke over for han. Ikkje sant?

– Du har ikkje føresetnader til å forstå dette, sa Halvor og rista oppgitt på hovudet. – Men da lensmannen kom, opna han auga på enkelte.

– Korleis da?

– Jau, han undra på om det hadde skjedd noko nytt. Var det nokon grunn til at Per slo i hel Jens akkurat den dagen? Skulle ein tenkje slik, hadde han hatt god nok grunn gjennom fleire år. Eller han kunne ha kasta ut Kari ein gong for alle. Så kvifor skjedde det akkurat denne maidagen? Når veret var så fint, og dei var i innspurten med våronna? Var det da tida til å slå inn skallen på Jens med øks? Berre for Kari sin tullskap?

– Sant nok, vedgjekk eg, overraska over synsvinkelen. – Hadde det skjedd noko nytt?

– Ikkje som nokon visste om. Ingen hadde noko nytt å fortelje som kunne kaste lys over nettopp det spørsmålet. Bortsett frå Per, men han viste tydeleg at han ikkje hadde tenkt å seie meir om saka, i alle fall ikkje der og kanskje ikkje i ein rettssal heller.

– Og så?

– Lensmannen tenkte seg om eit tak. Så bad han folk gå heim. Og la til at etterforskinga skulle vera raskt gjennomført.

– Så det vart forhøyr og slikt da?

– Nei, ikkje i første omgang. Per vart sjølvsagt arrestert. Deretter tok lensmannen kontakt med Statens kartverk.

– Statens kartverk? Kva i all verda kunne dei bidra med?

Halvor rista på hovudet, han verka med eitt nesten munter. – Du gløymer stadig at dette skjedde langt sør i landet. Hos kartverket finst grunnboka.

– Grunnboka? Kva har ho med dette drapet å gjera?

– Grunnboka er ei oversikt over alle grunneigedommar. Kven som eig kva. Kva eigedomsoverdragingar som har skjedd. Og når. Og ikkje minst kva hefte det er på dei enkelte eigedommane.

– Jaha?

Eg forstod mindre og mindre.

– Du hugsar eg sa at Vestgarden og Austgarden ein gong hadde vore ein gard?

– Som hadde vorte delt i to? Ja, eg hugsar det. Men eg er ikkje i stand til å sjå nokon samanheng her?

– Mellom gardane var det eit jordstykke som ikkje var oppdyrka. Det var ganske stort, sikkert bortimot tjue mål, men høvde ikkje til å bli dyrka. Jorda var grunn, og det var lett kupert med små knausar og mykje stein. Dette området vart brukt av begge gardane. Dei tok ut ved der og brukte det til beite. Dette hadde fungert problemfritt i to-tre generasjonar.

– Men var det sett opp nokon skriftleg avtale om denne felles bruken?

– No er du på rett spor. Det fanst ingen skriftleg avtale. Alt var gjort munnleg. Og kvifor skulle dei lage ein skriftleg avtale og i tillegg bruke pengar på å tinglyse avtalen? Så lenge den munnlege avtalen fungerte problemfritt? Og som du sikkert veit, så er ein munnleg avtale like mykje verd som ein skriftleg avtale.

– Men problemet er at det er vanskeleg å bevise innhaldet i ein munnleg avtale. Særleg når avtalen vart inngått for mange tiår sidan. Og dersom dei den gongen hadde rådd seg med vitne, var sikkert desse vitna døde for lenge sidan?

– Endeleg er du med på notane. Det sentrale i saka var dette jordstykket som både Per og Jens brukte i fellesskap.

– Eg trur eg tek til å sjå ein samanheng. Men kunne ikkje Per og Jens berre ha sett opp ein avtale om bruken av dette området? Kunne det vera så vanskeleg? Ja, eg forstår jo at Kari sin rolle kompliserte saka ganske mykje.

– Gløym no Kari for ei stund. Ho er faktisk ikkje viktig i det heile tatt. Jau, Per hadde faktisk teke opp spørsmålet om ein skriftleg avtale med Jens fleire gongar dei siste åra. I førstninga hadde Jens berre vifta det bort og sagt at dei trong ikkje bruke tid og pengar på eit papir. Alt fungerte jo greitt som det var.

– Så det vart ikkje noko av det?

– Nei, men Per gav seg ikkje. Fordi korkje Per eller Jens hadde arvingar, meinte Per at det ville gagne framtidige eigarar av gardane at dei rydda opp i dette. Han såg at det kunne liggje ein kime til konflikt i dette jordstykket.

– Det høyrest rimeleg ut, meinte eg. – Kva skjedde vidare?

– Per tok opp spørsmålet på nytt. Sist ein gong på seinvinteren i år. Da var Jens beint fram avvisande, og det skulle ha komme til skarpt munnhoggeri mellom dei. Noko slikt hadde aldri før skjedd. Dei hadde alltid samarbeidd bra.

Eg høyrde forundra på det Halvor fortalde. Den eine låg stadig vekk med kona til den andre, heile bygda visste om det, men det hindra ikkje at dei hadde eit godt samarbeid til dagleg. Forholda der sør i landet var nok ganske annleis enn her.

– Det må ha skjedd noko som gjorde at Jens vart så avvisande? spurde eg.

Halvor nikka. – Saka var den Jens var med i styre og stell i kommunen. Sat i landbruksnemnda, formannskapet og kommunestyret. Det skjedde ikkje mykje i bygda som Jens ikkje visste om. Han kjende til interne kommunale tankar og planar lenge før folk flest hadde den minste peiling at noko nytt var i emning.

– Så Jens hadde med andre ord komme over innsides informasjon?

– Det stemmer, stadfesta Halvor. – Kommunen hadde stort behov for å byggje omsorgsbustader og hadde ei tid arbeidd med å kartleggje moglege tomter. Det var ikkje så enkelt. Plasseringa var viktig, og dei ville i det lengste unngå å byggje på dyrka mark. Dette jordstykket som Jens og Per brukte, var jo ikkje dyrka, og det var heller ikkje dyrkbart. Det var lite truleg at sjølv fylkesmannen ville setje seg altfor mykje på bakbeina. Jens hadde på ein eller annan måte fått snusen i desse planane på eit tidleg stadium, så da kommunen sine ingeniørar tok kontakt med han som var den faktiske eigaren av jordstykket, stilte han seg positiv. Det er ikkje alle som gjer det når slike spørsmål dukkar opp.

– Så det var greitt for Jens å selje til kommunen? Kvifor det?

– Det har si forklaring. Jens hadde som sagt mange kommunale verv. Det gav han ein del inntekt, men det tok mykje tid. Jens rakk ikkje lenger over gardsarbeidet så da var det like greitt å få erstatning for jordstykket. Han hadde i tillegg ein ordførar i magen, og det var faktisk realistisk. Så dersom han fekk ein periode eller to i den stillinga, ville han fort nærme seg pensjonsalderen. Dermed tok det seg greitt ut for Jens. Faktisk fordelaktig.

Eg tok til å sjå saka i eit nytt lys og nikka. – Men dette var kanskje noko Per ikkje visste noko større om?

– Per var uvitande, fullstendig uvitande. Heilt til den dagen da alt gjekk gale. Da mottok Per brev brev frå kommunen om at han som granne hadde høve til å komma med innvendingar mot at området vart regulert til omsorgsbustader. Altså eit reint nabovarsel.

Eg var oppgitt. – Så Jens hadde ikkje altså ikkje sagt noko om dette til Per?

– Tydelegvis ikkje. No har vi sjølvsagt berre Per sine ord for det. Men det var ei allmenn oppfatning i bygda at Jens ikkje var særleg interessert i å gå glipp av pengane. Rett nok var det neppe tale om nokon veldig stor sum, men pengar er pengar. Særleg når det er pengar ein kan få utan å gjera noko større for dei.

– Dette er jo galskap! Fullstendig galskap! Er det ikkje noko som heiter hevdvunnen rett? Per og Jens hadde jo brukt jordstykket like mykje? Og det var Per som vart skadelidande, ikkje Jens.

– Stemmer.

– Alle i bygda visste vel om korleis jordstykket faktisk vart brukt? Kunne ikkje Per ha gått til sak mot Jens? Han hadde gode kort på handa, etter det eg kan forstå.

Halvor såg heilt uforståande ut. – Sak?

– Ja, sak. Rettssak.

Halvor rista på hovudet. – Det ville vorte sivilt søksmål, ikkje straffesak. Det hadde jo ikkje skjedd noko ulovleg. Veit du eigentleg noko større om sivile søksmål?

– Ikkje mykje, vedgjekk eg.

– Nei, men det gjorde Per. Og Jens kunne sikkert endå meir. For det som er sikkert med sivile søksmål som går på eigedomsrett og bruksrett, er at det gjerne tek fleire år før dei kjem opp for retten. Og deretter kan dei versere for rettsapparatet i årevis før endeleg dom fell. Og så kan sjølvsagt ein av partane anke. Alt dette kostar pengar. Uhorveleg mykje pengar. Dei einaste som kan vera sikre på å tene pengar på slike saker, er advokatane. Og når saka ein gong kom ut av rettsapparatet, ville omsorgsbustadene vore ferdigbygde for lenge sidan.

– Men likevel, heldt eg fast. – Per skulle jo ha prøvd.

– Niks. Hugs at dette var langt sør i landet. Der sit folk lenge og kalkulerer før dei går til sivilt søksmål. Dei veit utmerka godt at det berre er kostnader med slike saker, anten ein vinn eller taper.

Eg vart sitjande tankefull. – Men likevel! Likevel! Å bruke øksa? For tjue mål? Hadde det endå vore for Kari sine sprell på lakenet, kunne eg forstått det.

Halvor tømte ølglaset. – Eg ser korleis du tenkjer. Men dette var som sagt sør i landet. Og der veit folk å skilje mellom pengar og sex.

Neste

© Fortellinger.net 2001 – 2015. Webhotell fra MinHost